Deprem Tanımı ve Genel Bilgiler
Deprem, yer kabuğu içindeki kırılmalar (fay hareketleri) nedeniyle ani olarak ortaya çıkan titreşimlerin dalgalar halinde yayılarak yeryüzünü sarsması olayıdır. Deprem, tektonik, volkanik ve çöküntü depremleri olmak üzere genel olarak sınıflandırılır. Depremler, hafif bir sarsıntı ile başlar ve yer içinden gelen çok şiddetli gürültülerle birlikte şiddetlenir. Sarsıntılar genellikle 10 ila 45 saniye gibi kısa bir süre içinde en üst düzeye çıkar, sonra yavaşlayarak durur. Depremler ani gelişen afetlerdendir. Türkiye, dünyanın önemli deprem kuşakları üzerinde yer almaktadır.
Depremin büyüklüğü (Magnitüd), kaynağında ortaya çıkan enerjinin ölçüsüdür ve Richter Ölçeği ile ifade edilir. Şiddet ise, depremin insanlar, yapılar, çevre ve yeryüzü üzerindeki etkilerine göre ölçülür. Büyük bir depremden sonra meydana gelen ve zamanla seyrekleşen daha hafif sarsıntılara artçı depremler denir; bu sarsıntılar hasarlı binalarda yıkıma yol açabilir.
Korunma Yöntemleri
Depremlerin afetlere dönüşmesini önlemenin en sağlıklı yolu, sağlam binalarda yaşamaktır. Toplumun depremi en az zararla atlatabilmesi için mühendislik çalışmaları ve toplumun bilinçlendirilmesi büyük önem taşır.
Afet Öncesi (Zarar Azaltma ve Hazırlık)
- Yapısal ve Zemin Güvenliği:
- İçinde yaşanacak konutların ve iş yerlerinin deprem riskini ortadan kaldırarak güvenli şekilde inşa edilmesi hayati önem taşır.
- Binanızın depreme dayanıklılığını kontrol ettirin (bina risk analizi).
- İnşaat yapılacak yerin kayalar üstüne oturtulması ve yüksek katlı binaların yığılmaması gerekir.
- Konutların yapıldığı arazide zemin etüdü yapılmalı, kaygan ve ovalık bölgeler iskâna açılmamalıdır.
- Yapısal Olmayan Önlemler (Eşya Sabitleme):
- Sarsıntı sırasında size zarar verebilecek, devrilme tehlikesi olan ağır eşyalar (gardırop, vitrin, kitaplık, portmanto) duvara dört farklı noktadan, metal L profillerle monte edilmelidir.
- Tavanlarda büyük avizeler varsa daha sade şeylerle değiştirilmeli.
- Mutfak dolaplarının üst gözlerindeki ağır ve tehlike yaratabilecek cisimler (çelik tencere, cam kavanoz vb.) alt gözlere veya tezgâh altına yerleştirilmeli. Dolap kapaklarına mekanik kilitler takılarak sıkıca kapalı kalmaları sağlanmalıdır.
- Yataklar, devrilebilecek ağır dolaplar, raflar veya pencerelerin yanına konulmamalıdır.
- Planlama ve Hazırlık:
- Acil Durum Çantası (Afet Çantası) hazırlayın. Bu çanta abartılı olmamalı, dışarı çıkmak zorunda kalırsanız size yetecek kadar küçük bir sırt çantası yeterlidir. Çanta, su, yiyecek, fener gibi temel ihtiyaçları içermelidir.
- Afet Planı yapın: Evde, işte veya okulda nasıl davranılacağının, toplanma bölgelerinin ve tahliye yollarının belirlenmesi ve tatbikatlarla pekiştirilmesi gerekir.
- Bina giriş kapılarının panik sırasında sıkışmayı önlemek için dışarı açılmasını sağlayın.
- Doğal gaz, su, elektrik tesisatlarının periyodik kontrolleri yaptırılmalı ve hasar riskine karşı gaz vanası/elektrik sigortaları otomatik hale getirilmelidir.
- Evde yangın tüpü bulundurun.
Afet Sırası (Müdahale)
- Genel Davranış:
- Kesinlikle panik yapmayın ve sakin kalın. Panik anında sağlıklı kararlar verilemez.
- ÇÖK-KAPAN-TUTUN doğru davranış şeklini uygulayarak sarsıntı geçene dek bekleyin.
- Güvenli korunma bölgeleri, yataklar, banyo küvetleri, çamaşır makineleri, çekyatlar ve içi dolu sandıklar gibi ağırlık merkezleri yere yakın, geniş hacimli ve dayanıklı nesnelerin yanındaki boşluklardır (Yaşam Üçgeni).
- Bu boşluklara yan yatarak cenin pozisyonu alın ve ellerinizle başınızı koruyun. Sağlam binalarda ise sadece bir yere tutunarak depremin geçmesi beklenir.
- Merdiven, balkon, asansör ve pencerelerden uzaklaşın, merdiven boşluklarına koşmayın.
- Tehlikeli cam kenarlarından uzak durun.
- Dışarıda veya Araçta:
- Dışarıdaysanız: Açık alana çıkın, elektrik direkleri, yüksek binalar, yamaç altları ve deniz kıyısından uzak durun. Çömelerek kendinizi güvene alın.
- Araç kullanıyorsanız: Güvenli bir yere yolu kapatmayacak şekilde yanaşılıp durulmalı. Araç güvenli bir yerde değilse (köprü altı, enerji hattı yanı, otopark) hemen terk edilmeli, arabanın yanına yatılarak cenin pozisyonu alınmalıdır.
- Enkaz Altında:
- Sakin olun, enerjinizi tasarruflu kullanın.
- Ağzınızı ve burnunuzu bir mendil veya kıyafetinizle kapatarak tozu yutmaktan korunun.
- Bağırmak yerine, yerinizi belli etmek için düdük kullanın veya sert bir cisimle yüzeye vurun (boru, kolon vb.).
- Kibrit veya çakmak kullanmayın.
Afet Sonrası (İyileştirme)
- Hemen Sonrası:
- Panik olmadan sakin düşünün ve hareket etme kararı verin.
- Evinizi gözle kontrol edin. Kolon ve kirişlerde çatlama yoksa dışarı çıkmamak daha güvenli olabilir.
- Sarsıntı kesilince hemen gaz ve elektrik vanalarını/sigortalarını kapatın.
- Acil durum çantasını alarak önceden belirlenen yollardan binayı derhal terk edin ve toplanma bölgesine gidin. Asansör kullanmayın.
- Güvenlik ve İletişim:
- Artçı deprem riskine karşı hasarlı binalara girmeyin, ilgili duyuruları takip edin.
- Ambulans, AFAD gibi acil yardım araçlarının ulaşımı için ilk 6 saat araç ile trafiğe çıkmayın. Telefon hatlarını meşgul etmeyin; acil durumlar dışında mesajlaşma uygulamalarını kullanın.
- Komşulara, özellikle yaşlı, çocuk ve engellilere yardım edin.
- Enkazdan Çıkarılanlara Müdahale:
- Enkazdan çıkarılan kişiye, ezilme (crush) sendromunu önlemek amacıyla fiziksel temas sağlanınca ilk olarak serum bağlanmalı.
- Boyun ve omurga hasarı ihtimaline karşı mutlaka boyunluk takılmalı ve enkaz altındaki pozisyonu korunarak taşınmalıdır.
- Enkaz altındaki kişiye asla yiyecek ve içecek verilmemelidir.