Afet Tanımı, Sınıflandırması ve Yönetim Evreleri
Afet, toplumun tamamı veya belli kesimleri için fiziksel, ekonomik, sosyal, kültürel, doğal ve çevresel kayıplar doğuran, normal hayatı ve insan faaliyetlerini durduran veya kesintiye uğratan, etkilenen toplumun baş etme kapasitesinin yeterli olmadığı doğa, teknoloji veya insan kaynaklı olaylara ve/veya olayların sonuçlarına verilen genel addır. Türk Dil Kurumu'na (TDK) göre afet, çeşitli doğa olaylarının sebep olduğu yıkım şeklinde tanımlanır. Bir olayın afet olarak nitelendirilebilmesi için, yalnızca meydana gelmesi yeterli olmayıp, can ve mal kaybına yol açması, ekolojik dengeyi bozması, olağan yaşamın ortadan kalkması ve dış yardıma gereksinim duyulması gibi özelliklerin gerçekleşmesi gerekmektedir. Afet, olayın kendisi değil, doğurduğu sonuçtur.
Afetler, oluşum kaynaklarına, hızlarına, etki alanlarına ve büyüklüklerine göre çeşitli şekillerde sınıflandırılabilir.
Oluşum Kaynaklarına Göre Afetler
Afetler genellikle Doğal Afetler, İnsan Kaynaklı Afetler ve Teknolojik Afetler olmak üzere üç sınıfta incelenir. AFAD gibi kurumlar ise ikili sınıflamayı (Doğal ve İnsan Kaynaklı/Teknolojik) benimsemektedir.
1. Doğal Afetler: Oluşumları büyük oranda tabiat olaylarına bağlı olan afetlerdir. Bunlar insan iradesinin dışında gerçekleşir ve genellikle önlenemez, ancak alınabilecek önlemlerle riskleri azaltılabilir.
- Jeolojik Kökenli Afetler: Yer kabuğu hareketlerinden kaynaklanan, ani başlayan ve geniş çaplı yıkımlara yol açan afetlerdir. Bunlar; deprem, volkanik patlamalar, heyelan, kaya düşmesi, çamur ve moloz akıntısı, tsunami ve obruklar olarak sıralanır. Ülkemizde tsunami ve volkanik patlamalar dışında kalan jeolojik afetler sıklıkla görülür.
- Klimatolojik ve Meteorolojik Kökenli Afetler: Su ve atmosfer olaylarının yol açtığı afetler olup, iklim değişikliğinin etkisiyle sıklığı ve şiddeti artmaktadır. Bunlar; sel, çığ, fırtına, hortum, kuraklık, aşırı sıcak/soğuk, dolu, sis, tipi, yıldırım düşmesi ve orman yangınlarıdır. Türkiye’de en sık görülen meteorolojik karakterli doğal afetler; dolu, sel, taşkın, don, orman yangınları, kuraklık, şiddetli rüzgâr, yıldırım, çığ ve kar fırtınalarıdır. Dünya genelindeki 31 çeşit doğal afetin 28 tanesi meteorolojik kökenlidir.
- Biyolojik Kökenli Afetler: Salgın hastalıklar, böcek istilaları ve hayvan hastalıkları salgınları gibi afetlerdir.
- Hidrografik Afetler: Akarsular, göl ve denizlerden kaynaklanan afetlerdir (Kıyı oyulması, yeraltı su seviyesinin yükselmesi).
2. İnsan Kaynaklı (Beşeri) ve Teknolojik Afetler: İnsanın isteyerek veya istemeyerek önemli bir rol oynadığı afetlerdir.
- Teknolojik Afetler: Endüstriyel kazalar (kimyasal sızıntı, patlama, ateş), nükleer/radyolojik olaylar, ulaşım kazaları (kara, hava, deniz, tren yolu) ve altyapı arızalarıdır.
- Sosyal Afetler: Savaşlar, terör olayları, iç çatışmalar ve kitlesel insan hareketleridir (göç, mülteci krizi). Terörizm, KBRN tehditlerini (Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik, Nükleer) de içerir.
Oluşma Hızına Göre Afetler
1. Hızlı Gelişen Doğal Afetler: İnsanlara hazırlanmak için çok az zaman tanıyan afetlerdir. Depremler, ani seller, çığlar ve volkanik patlamalar bu grupta yer alır. Depremler, genellikle birkaç saniye süren en hızlı gelişen afetlerdendir.
2. Yavaş Gelişen Doğal Afetler: Zincirleme etkilerle zamanla büyüyebilen, uzun bir dönemi kapsayan afetlerdir. Kuraklık, çölleşme, iklim değişiklikleri, erozyon ve kıtlık bu gruptadır. Kuraklık, başlangıç ve bitiminin belirlenmesinin güçlüğü nedeniyle diğer afetlerden ayrılır ve olay sona erdikten yıllar sonra bile etkisini devam ettirebilir.
Afet Yönetimi Evreleri
Afet Yönetimi, afet oluşmadan önce, afet sırasında ve afet sonrasında yapılacak çalışmaları içeren bütünleşik bir zincirdir. Dört temel aşamadan oluşur:
1. Zarar Azaltma (Mitigation): Afetlerin olumsuz etkilerini en aza indirmek için alınan yapısal (depreme dayanıklı binalar, sel setleri) ve yapısal olmayan (risk haritaları, arazi kullanım planlaması) uzun vadeli önlemlerdir.
2. Hazırlık (Preparedness): Afetlere hızlı ve etkin müdahale için afet öncesinde yapılan planlama, eğitim, tatbikat, erken uyarı sistemleri kurulması ve acil yardım malzemesi stoklanması gibi sürekli faaliyetlerdir. Toplumun afet bilinci konusunda yetiştirilmesi bu aşamada kritik öneme sahiptir.
3. Müdahale (Response): Afet gerçekleştikten hemen sonra başlayan ve en kritik aşamadır. İlk haber alımı, güvenliğin sağlanması, arama-kurtarma, ilk yardım, triyaj, tahliye, geçici barınma, yiyecek/içecek temini ve haberleşmenin sağlanması gibi faaliyetleri kapsar.
4. İyileştirme/Yeniden İnşa (Recovery): Afet sonrası dönemde, normal yaşamın yeniden tesis edilmesi için yapılan çalışmalar bütünüdür. Bunlar arasında geçici barınma çözümleri (çadır, konteyner), altyapının onarılması, kamu binalarının işler hâle getirilmesi, ekonomik ve sosyal aktivitelerin yeniden başlatılması yer alır.