İlkyardım Bilgileri

İLK YARDIMIN TANIMI, ÖNEMİ VE UYGULAMA İLKELERİ

1. İlk Yardım Nedir, Önemi ve Amaçları

1.1. İlk Yardım Tanımı

İlk Yardım, herhangi bir kaza ya da yaşamı tehlikeye düşüren bir durumda, sağlık görevlilerinin tıbbi yardımı sağlanıncaya kadar, hayatın kurtarılması ya da durumun daha kötüye gitmesini önleyebilmek amacıyla olay yerinde, tıbbi araç gereç aranmaksızın mevcut araç ve gereçlerle yapılan ilaçsız uygulamalardır.

İlk yardım, sağlık eğitimine sahip, yasalarca yetki verilmiş bireylerce uygulanan ilaçlı girişimler olan Acil Tedavi ile karıştırılmamalıdır. İlk yardım, acil tedavi/bakım ile sonlanmakta ve yaralı tedavi edileceği yere ulaşıncaya değin devam etmektedir.

 

1.2. İlk Yardım Amacı ve Kritik Süreçler

İlk yardımın temel amacı üç ana başlık altında özetlenebilir:

1. Yaşamsal fonksiyonların sürdürülmesini sağlamak.

2. Durumun ciddileşmesini (kötüye gitmesini) önlemek.

3. Olanaklar ölçüsünde iyileşmeyi kolaylaştırmak.

İlk yardımın hedefleri arasında; havayolunu açmak, kanamayı durdurmak, şoku önlemek ve yaralıyı hızla sağlık kuruluşuna sevk etmek yer alır.

 

Kritik Süreler (Altın Saat ve İlk 72 Saat):

Olay yerinde müdahale için ilk yarım saat “Altın Saat” olarak adlandırılır. Kaza ölümlerinin yaklaşık %50’si ilk yarım saat içinde büyük kanamalara bağlı, %10’u ise ilk beş dakikada solunum durmasına bağlı olmaktadır. Acil havayolu açılması ve solunum uygulaması gerektiren yaralılara müdahale süresi ise birkaç dakika ile sınırlıdır. Bu nedenle, doğru ve etkili ilk yardım ile ölümlerin yaklaşık yarısını önleme şansı vardır.

Afetler söz konusu olduğunda ise, afet sonrası ilk 72 saat hayat kurtarma açısından en kritik saatlerdir.

 

2. İlk Yardımı Kimler Yapabilir?

İlk yardım uygulamalarını ilk yardım eğitimi almış herkes yapabilir. İlk yardım uygulamaları, bilgi sahibi tüm bireylerce uygulanabilen basit, sınırları belirli olan, ancak yaşam kurtarıcı nitelikteki yöntemlerdir.

 

2.1. Afetlerde Halkın Rolü

Afetlerde ilk yardım eğitimi almış bireylerin rolü kritiktir çünkü büyük afetlerde dış yardımın olay yerine ulaşması gecikmekte ve bazen 24 saati bulabilmektedir. Ölümlerin %80’i ilk bir iki saat içinde meydana geldiği için, toplumun kendi kendine müdahale etmesi hayati önem taşır.

Özellikle depremde kurtarılanların sadece küçük bir kısmı (%3) profesyonel arama-kurtarma ekipleri tarafından kurtarılmıştır; geri kalanların tümü komşuları tarafından enkazdan çıkarılmıştır. Bu nedenle halkın iyi bir ilk yardım eğitimi almış olması, müdahale aşamasını kolay atlatmaya yardımcı olur.

 

2.2. İlk Yardımcının Özellikleri ve Görevleri

İlk yardımcının temel görevleri, Koruma, Bildirme ve Kurtarma (KBK) olarak üçe ayrılır.

İlk Yardımcının Özellikleri:

• Sakin ve Soğukkanlı Olmak: Paniğe kapılmamalı, düşünerek davranmalı. Soğukkanlı ve çevreyi sakinleştirecek şekilde davranmalı.

• Yetki Sınırlarını Bilmek: Bilgisinin olmadığını düşündüğü konularda bir şey yapmamalı, yardım çağırmalı.

• Kendi Güvenliğini Sağlamak: Kendi can güvenliğini tehlikeye atmamalıdır.

• İletişim Kurmak: Hastayı ve yakınlarını sakinleştirmeli, yarasını görmesine izin vermeyerek paniğe kapılmasını engellemeli.

• Organize Etmek: Gerektiğinde çevresindekileri organize ederek çalışmalıdır.

 

3. İlk Yardım Uygulamalarının Adımları (KBK ve 6T Prosedürleri)

İlk yardım uygulamaları sistematik olarak Altı T (Telefon, Tedbir, Tanı, Triyaj, Tedavi, Taşıma) basamaklarına göre gerçekleştirilmelidir.

Adım 1: Koruma (Tedbir ve Kendi Güvenliği)

Koruma, olay yerinde olası tehlikeleri belirleyerek güvenli bir çevre oluşturmaktır.

• Tehlikenin Belirlenmesi: Kurtarıcı, kendisi, kazazede ve etraftakiler için tehlike oluşturabilecek unsurların bulunup bulunmadığını kontrol etmelidir (yangın, kimyasal maddeler, keskin metal parçalar, sabitlenmemiş enkazlar, gaz kaçağı).

• Güvenlik Sağlanması: Olay yeri yeterince görünebilir biçimde işaretlenmeli, üçgen reflektörler kullanılmalı. Olası patlama ve yangın riskini önlemek için olay yerinde sigara içilmemeli.

• Gaz Riski: Gaz ya da gaz kokusu varsa, ortam havalandırılmalı ve kıvılcım oluşturacak ışıklandırma ya da çağrı araçlarının kullanımına izin verilmemelidir.

• Riskli Ortamdan Uzaklaştırma: Eğer olay yeri güvenliği sağlanamıyorsa, kazazede ivedi olarak o ortamdan en kolay ve en zararsız taşıma yöntemi ile uzaklaştırılarak güvenli bir yere alınmalıdır.

 

Adım 2: Bildirme (Telefon / Acil Yardım Çağrısı)

Kaza ya da acil hastalık durumu, mümkün olduğu kadar hızlı bir şekilde 112 Acil Çağrı Merkezi’ne bildirilmelidir.

 

112 Aranırken Dikkat Edilmesi Gerekenler:

1. Sakin Kalınmalı veya sakin birinin araması sağlanmalı.

2. Kesin adres ve yer bilgileri net bir şekilde verilmeli.

3. Olayın tanımı, hasta/yaralı sayısı ve durumu bildirilmelidir.

4. Kimin hangi numaradan aradığı bildirilmeli.

5. Herhangi bir ilk yardım uygulaması yapıldıysa bilgi verilmeli.

6. 112 hattındaki kişi, gerekli tüm bilgileri aldığını söyleyinceye kadar telefon kapatılmamalıdır.

 

Adım 3: Tanı ve Triyaj (Değerlendirme ve Sınıflandırma)

Tanı, olaya maruz kalanların değerlendirilmesini içerir. Triyaj ise birden çok yaralı olduğunda müdahale önceliği belirleme işlemidir.

 

a) Tanı (ABC/CAB Değerlendirmesi)

Hasta/yaralının bilinç durumu belirlenir (omzuna hafifçe dokunularak “İyi misiniz?” diye sorulur). Bilinç kontrolünden sonra Temel Yaşam Desteği’nin (TYD) ABC’si/CAB’si değerlendirilir.

 

Basamak	Açıklama
A (Airway)	Havayolu açıklığının sağlanması.
B (Breathing)	Solunumun sağlanması/yeterli olup olmadığının kontrolü.
C (Circulation)	Dolaşımın sağlanması (nabız kontrolü) ve ciddi dış kanamaların kontrol altına alınması.

 

Önemli Not: İlk yardım gerektiren durum kardiyak arrest (kalp durması) ise ve hasta yere yığılmışsa, dolaşım (C) yok ise A ve B değerlendirilmeden CAB sırasına göre Temel Yaşam Desteği’ne (KPR) başlanır. Eğer ilk yardım gerektiren durum travma, yaralanma veya suda boğulma ise değerlendirme ABC şeklinde yapılır.

 

b) Afetlerde Triyaj (Önceliklendirme)

Triyaj (trier: önceliklendirme), afet durumunda kısıtlı kaynakları en etkili biçimde kullanarak mümkün olan en fazla sayıda hayatı kurtarmayı amaçlar.

Afetlerde triyaj genellikle Basit Sınıflandırma ve Hızlı Müdahale Yöntemi (START) ile yapılır.

 

Triyaj Rengi	Anlamı ve Önceliği	Müdahale
KIRMIZI (Acil)	Hayati tehlike taşıyan ağır yaralılar. Yaşam beklentisi olan, acil müdahale gerektiren grup. Solunum sıkıntısı, kontrol edilemeyen kanama, şok.	Tedavi, stabilizasyon ve nakil hemen yapılır.
SARI (İkinci Öncelik)	Orta durumdaki yaralılar. Yaşamsal tehlike yok ancak durumları kötüleşebilir.	Kırmızı grup müdahalesi tamamlandıktan sonra müdahale edilir. Sık sık tekrar değerlendirilmelidir.
YEŞİL (Hafif)	Hafif yaralılar. Yaşamsal tehlike yoktur. Yürüyebilen, minör yaralanmaları olan afetzedeler.	Güvenli bir alanda bekletilebilir. Gereksinim olduğunda yardım edebilirler.
SİYAH (Umutsuz/Ölü)	Hayatını kaybetmiş veya yaşama olasılığı çok düşük/umutsuz olanlar. Solunum alınamayan, nabzı olmayan.	Müdahale edilmez; olay yerinde bırakılır.

 

Adım 4: Kurtarma (Müdahale ve Tedavi)

Kurtarma (müdahale), olay yerinde hasta/yaralılara hızlı, sakin ve bilinçli bir şekilde müdahale etmektir.

 

Temel Yaşamsal Tehlikelere Müdahale:

1. Havayolu Tıkanıklığı: Bilinç kapalı ve solunum sıkıntılı ise yabancı cisim aspirasyonu düşünülmeli ve hemen Heimlich manevrası gibi ilk yardım uygulamaları yapılmalıdır.

2. Kanamalar: Ciddi kanamalar, şok ve ölüme yol açar. Kanamayı durdurmak için yaralı bölgeye doğrudan baskı uygulanır. Kanayan bölge kalp seviyesinin üzerinde tutularak kan akışı azaltılmaya çalışılır. Gerekirse turnike uygulanır.

3. Şok: Kanama kontrolü, kırıkların hareketsiz hale getirilmesi ve şokun önlenmesi ilk yardımın öncelikli amaçlarıdır. Şokta ilk yardım girişimleri:

   • Yaralı sırtüstü yatırılarak ayakları 30 cm kadar yukarı kaldırılmalı (Şok pozisyonu).

   • Yaralının üzeri örtülerek vücut sıcaklığı korunmalı.

   • Ağızdan hiçbir şey verilmemeli (yiyecek, içecek, sigara). Sadece dudaklar susuzluk hissini gidermek üzere pamukla ıslatılabilir.

 

Adım 5: Taşıma (Nakil)

Taşıma (Nakil), kazazedeyi yaralanma durumuna uygun, durumu kötüleştirmeyecek şekilde, en uygun pozisyonda güvenli bir şekilde sağlık kuruluşuna sevk etmektir.

• Omurga Koruması: Özellikle travmalı hastalarda boyun ve omurga yaralanması şüphesi olduğu akılda tutulmalı, bu nedenle hastanın baş-boyun ve gövde ekseni bozulmadan taşınmalıdır.

• Taşıma Malzemeleri: Kırık, çıkık ve omurga yaralanmalarına sahip hastaların güvenli nakli için faraş (kaşık) sedye veya omurga tahtası gibi özel taşıma sedyeleri kullanılmalıdır.

• Acil Taşıma Yöntemleri: Yangın gibi hızlı kurtarma yapılması gereken durumlarda spinal immobilizasyon gibi tıbbi bakımlardan taviz verilebilir. Bu durumlarda kucakta, sırtta, omuzda taşıma veya sürükleme yöntemleri kullanılır.

 

4. Afet ve Kaza Türlerine Göre İlk Yardım Uygulamaları

4.1. Trafik Kazalarında İlk Yardım ve Kurtarma

Trafik kazaları gibi acil durumlar, yaralanma gerektiren durumların başında gelir.

Olay Yeri Yönetimi ve Güvenlik:

1. Araç Güvenliği: Olay yerine varan ilk ekip, aracı sabitlemeli, akü devreden çıkarılmalı, kontak kapatılmalı ve anahtar çıkarılmalı. Yangın riskine karşı yakıt sızıntısı kontrol edilmeli.

2. Kişisel Güvenlik: İlk yardım uygulayıcısı kendi güvenliğini sağlamalı ve gerekli ise kolluk kuvvetlerinden yardım alarak trafiğin durdurulması ve kalabalığın uzaklaştırılması sağlanmalıdır.

3. Hayati Öncelikler: Kazazedelere derhal ilk yardım yapılmalı. Boyun bölgesinde omurga hasarı olduğu kabul edilerek boyunluk takılmalı.

Kurtarma ve Taşıma:

• Sıkışma: Kurtarma operasyonlarında temel kural; kazazede enkazdan değil, enkaz kazazededen uzaklaştırılmalı.

• Tahliye: Araçtan fırlama, motosiklet kazası veya yayaya çarpma vakalarında kazazede, ilkyardım ve uygun paketleme (sabitleme) yapılarak en yakın sağlık kuruluşuna gönderilmelidir. Yaralı araçtan çıkarıldıktan sonra tekrar tıbbi açıdan değerlendirilmelidir.

• Temel Travma Desteği: Travma vakasında hemen temel travma yaşam desteği uygulanmalı.

 

4.2. Depremde İlk Yardım

Depremde yaralıya müdahalede ilkyardımı en az hastanede müdahale kadar önemlidir.

• Enkazdan Çıkarma İlkesi: En başta gelen kural, yaralının vücudunun katlanmadan, boynunun ve belinin sağa sola kıvrılmadan, vücut boyunca çekilerek çıkarılmasıdır.

• Crush (Ezilme) Sendromu: Ağır cisimlerle ezilme tarzı yaralanması olan hastalara yönelik, enkaz altında başlayan tedavi önlemleri kritik öneme sahiptir.

  • Fiziksel temas sağlanınca ilk olarak ekip doktoru ezilme sendromunu önlemek için damar yolu açıp serum bağlar (izotonik mayi takar). Enkaz altında kalan kazazede hemen çıkartılamıyorsa saatte 1-2 litre bolus ve saatlik 250-500 cc idame mayi verilmelidir.

  • Mutlaka boyunluk takılır.

  • Enkaz altındaki kişiye asla içecek ve yiyecek verilmemelidir.

 

4.3. Çığda İlk Yardım

Çığ altında kalan kazazedeler boğularak, donarak veya travma sonucunda hayatlarını kaybederler.

• Solunum Yolu Açıklığı: Çığdan çıkarılan yaralıya yapılacak ilk müdahale, solunum yolunu açmaktır. Hastanın sürüklenme sırasında boğazına kaçan kar ve buz parçaları temizlenmelidir. Solunum alınamıyorsa suni solunum yapılmalıdır.

• Hipotermi ve Taşıma: Kazazede çığ altından çıkarılırken pozisyonu korunmalı ve çığ riski olmayan bir noktaya taşınmalıdır. Isı kaybını önlemek için üzeri örtülmeli. Bilinci yerinde olanlara sıcak içecek takviyesi yararlıdır.

• Yasaklar: Donuk bölgelerin ısıya tutulması, ovulması ve su toplayan bölgelerin patlatılması sakıncalıdır.

 

4.4. Yıldırım Çarpmasında İlk Yardım

Yıldırım çarpması, en çok ölümün meydana geldiği doğa olaylarındandır.

• Güvenlik: Yıldırım çarpan birinin vücudunda elektrik birikmez; bu nedenle yaralıya dokunmakta tereddüt edilmemelidir.

• Kardiyak Müdahale: Hastanın kalbi büyük bir olasılıkla durmuş olacağından, mutlaka kalp canlandırması (KPR) yapılarak nabız ve solunum geri getirilmeye çalışılmalıdır.

• Nakil: Yıldırım çarpan birinin durumu iyi olsa bile kesinlikle yürütülmemelidir. Yaralıyı uygun yöntemlerle en yakın sağlık kuruluşuna sevk etmek gerekir.